In het hart van de renaissance

11 februari 2017 16:34
Rafaël en Giovanni Bellini, Titiaan en Tintoretto: vanaf 12 februari zijn werken van enkele van de allergrootste kunstenaars van de Italiaanse renaissance te zien in Enschede. In een unieke samenwerking met de Pinacoteca Tosio Martinengo in Brescia, organiseert Rijksmuseum Twenthe een tentoonstelling van vijfenveertig topstukken van zestiende-eeuwse Italiaanse schilderkunst. Behalve werk van de beroemde schilders uit Rome en Venetië, biedt de expositie een ruime keuze van hier minder bekende, maar onweerstaanbaar aantrekkelijke schilderijen van meesters uit Noord-Italië. Voor het eerst wordt in Nederland een groep Noord-Italiaanse renaissanceschilderijen getoond.
De Italiaanse renaissance mag met recht de bakermat van het moderne Europa worden genoemd. Op het Apennijnse schiereiland ontstaat een tot dan toe ongekende, rationele benadering van de werkelijkheid. Een nieuwe, op de klassieke oudheid geïnspireerde kijk op gebieden als filosofie, geschiedschrijving en politiek manifesteert zich. Met het geleerde humanisme van de vijftiende en zestiende eeuw dient zich ook een nieuw mensbeeld aan van een zelfbewust individu dat zich kritisch verhoudt tot de wereld, God en zichzelf.
Een fascinerend venster op deze vernieuwingen biedt de beeldende kunst. De eerste experimenten met classicisme en natuurgetrouwheid in vijftiende-eeuwse sculpturen en schilderijen, bereiken kort na 1500 een hoogtepunt bij de jonge, briljante schilder Rafaël. Zijn werk kenmerkt zich door harmonische composities, geïdealiseerde figuren en menselijke empathie. Samen met dat van Venetianen als Bellini en Titiaan vormt het een basis voor de schilderkunst in het Italië van de latere zestiende eeuw. In deze tijd van uitbottende renaissance verspreidt de bijbehorende schilderkunst zich vanuit Florence en Rome over het noorden van Italië, van de grote steden Venetië en Milaan tot kleinere zoals Bergamo, Cremona en Brescia. Daar ontstaat een veelzijdige kunstproductie van buitengewoon hoge kwaliteit. Meesters als Lorenzo Lotto, Alessandro Moretto en Giovanni Battista Moroni onderscheiden zich door een schilderkunst die zin voor het detail combineert met een beheersing van kleur- en lichteffecten, en gevoel voor de weergave van een alledaagse werkelijkheid paart aan de eisen van religieuze voorstellingen.


L. Lotto, Maria met Kind en J. de Doper en Catharina v. Alexandrie?, 1522

Een blikvanger in de expositie is een werk van Rafaël, van wiens hand in Nederlandse collecties geen enkel werk aanwezig is. Omstreeks 1505 beschilderde hij het kleine paneel met een aangrijpende voorstelling van een halffiguur van Christus. Evenmin vertegenwoordigd in ons land is Rafaëls oudere tijdgenoot Giovanni Bellini, van wie een intieme en tegelijk statische Maria met Kind wordt geëxposeerd. Zowel van de hand van Titiaan als Tintoretto is er een imposant portret.


Giovan Battista Moroni, Portret van een endelman (de magistraat), 1560, Pinacoteca Tosio Martinengo, Brescia

Van de grootste portrettist van het zestiende-eeuwse Lombardije, Giovanni Battista Moroni uit Bergamo, zijn maar liefst vier werken te zien. Zo zijn er twee magnifieke levensgrote portretten ten voeten uit van Gian Gerolano Grumelli en diens vrouw Isotta Brembati. De werken, met verwijzingen naar de architectuur en beeldhouwkunst van de oudheid, tonen iets van de op klassieke leest geschoeide, humanistische renaissancecultuur zoals die zich in het zestiende-eeuwse Noord-Italië ontwikkelde. Een van de opvallendste kenmerken van Moroni’s portretten is hun levendigheid en de natuurgetrouwe weergave van de mooie en soms ook de minder mooie kanten van de werkelijkheid. Deze aandacht voor realisme is karakteristiek voor veel van de Noord-Italiaanse schilderijen die in de expositie zijn opgenomen. Een prachtig schilderij door Lorenzo Lotto, bijvoorbeeld, toont de aanbidding van het pasgeboren Christuskind door twee als herders vermomde edelen. Bijna tastbaar zijn de gezichten, de materialen van kleding en de vacht van het lam dat de herders aan het kind presenteren. Niet voor niets worden zestiende-eeuwse Noord-Italiaanse schilders beschouwd als voorbeelden voor het dramatische licht-donker en het realisme in het werk dat de, zelf uit de streek afkomstige, Caravaggio omstreeks 1600 in Rome zou maken. De uitstraling van de Lombardische renaissance naar noord en zuid, maar ook de invloeden vanuit noordelijker streken van Europa, maken het gebied tussen Alpen en Apennijnen tot een fascinerend kruispunt van de renaissance.

Rijksmuseum Twenthe . Enschede
t/m 18 juni
www.rijksmuseumtwenthe.nl


Rafae?l, Engel, 1501, Pinacoteca Tosio Martingo Brecia
Share |
Dit artikel is nog niet beoordeeld